Lịch sử hình thành và phát triển của tham vấn

1. LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA THAM VẤN
1.1. Sự ra đời của Tham vấn trên thế giới
- Tham vấn là một ngành nghề đại diện cho sự hợp nhất lại của nhiều sự ảnh hưởng như phong trào đấu tranh để có được những biện pháp điều trị nhân đạo cho bệnh nhân tâm thần từ thế kỷ XIX ở Pháp như phân tâm học- Freud; những khảo cứu khoa học và phương pháp tiếp cận hành vi; sự ra đời và được chuẩn hóa các trắc nghiệm tâm lý; tâm lý học hiện sinh; tâm lý học nhân văn và những thành tựu rõ ràng của lĩnh vực hướng nghiệp, tư vấn nghề.
Sau khi xem xét lịch sử của các chuyên ngành hỗ trợ tham vấn chúng ta bắt đầu đi sâu tìm hiểu lịch sử của Tham vấn, bởi vì lịch sử phát triển của ngành tham vấn gắn với sự ra đời của các phương pháp tiếp cận thân chủ trong tham vấn.
* Tham vấn được ra đời và phát triển theo các giai đoạn sau:
- Từ 1900 đến 1950: Những tiền đề cho sự ra đời của ngành, nghề tham vấn.
Tiền đề đầu tiên phải kể đến là sự phát triển của công tác hướng nghiệp, tư vấn nghề và sự ra đời của những NTV nghề đầu tiên.
+  Từ đầu thế kỷ XX, công tác xã hội đã mang lại quan tâm và những thay đổi trong công tác giáo dục; tâm thần học làm biến đổi về chất các phương pháp chữa trị cho bệnh nhân tâm thần; phân tâm học và những liệu pháp liên quan được ứng dụng rộng rãi; hiệu quả của các trắc nghiệm và cuộc cách mạng công nghiệp đối với sự phát triển xã hội nâng cao vật chất tinh thần cho con người. Nhìn một cách tinh tế, mỗi một sự kiện này đều ảnh hưởng đến công tác hướng dẫn tư vấn nghề và sự ra đời của tham vấn.
Frank Parsons (1854 – 1908), người sáng lập ra ngành hướng nghiệp,  tư vấn nghề ở Mỹ. Bắt đầu sự nghiệp với tư cách là một nhân viên công tác xã hội ở Boston, được sự hậu thuẫn của những quan chức lãnh đạo cộng đồng ở đây, ông đã xuất bản cuốn sách “Cẩm nang hướng nghiệp” (Vocational Bureau) nhằm trợ giúp các cá nhân trong việc lựa chọn nghề nghiệp, tìm ra cách bắt đầu và xây dựng một nghề nghiệp thành công và hiệu quả”. Ông thực sự mong muốn công tác hướng dẫn tư vấn nghề nghiệp được đưa vào trường học.
+ Năm 1909, sau khi ông qua đời một năm, cuốn sách “chọn nghề” (Choosing a Vocation) được xuất bản và ngay lập tức nó được coi là sự cống hiến lớn lao cho công tác hướng dẫn tư vấn nghề. Boston trở thành địa điểm tổ chức Hội nghị công tác hướng dẫn tư vấn nghề nghiệp đầu tiên. kết quả của hội nghị này đánh dấu sự ra đời của Hiệp hội tư vấn hướng nghiệp quốc gia Mỹ (NVGA) năm 1913, tổ chức tiền nhiệm của Hiệp hội tham vấn Mỹ sau này. Frank Parsons là người có tầm nhìn xa. Ông đã hình dung ra công tác hướng nghiệp,  tư vấn nghề nghiệp có hệ thống trong trường học, hình dung ra sự phát triển của công tác này trong nước. Ông cũng thấy trước được tầm quan trọng của công tác tham vấn cá nhân và ông đã hi vọng có một xã hội trong đó sự hợp tác quan trọng hơn sự cạnh tranh. Nguyên tắc của Parsons trong công tác hướng nghiệp, tư vấn nghề đã ảnh hưởng sâu sắc đến những lĩnh vực rộng lớn hơn của công tác tham vấn. Mục đích chính của Parsons đối với công tác hướng nghiệp,  tư vấn nghề luôn được thể hiện trong “3 quá trình” sau:
Một là: sự thấu hiểu một cách rõ ràng về bản thân, về khả năng, sở thích hoài bão, nguồn lực cũng như những hạn chế của bạn đối với nghề; động lực thúc đẩy bạn chọn nghề.
Hai là: kiến thức về những yêu cầu, điều kiện của thành công, những thuận lợi và khó khăn; sự đền bù; những cơ hội và những triển vọng phát triển trong các giới hạn khác nhau của công việc.
Ba là: nguyên nhân thực sự trong mối liên hệ của hai nhóm trong thực tế”.
Tuy nhiên, những xem xét sâu sắc, tỉ mỉ của Parson trong công việc của ông đã chỉ ra cho chúng ta thấy nhiều điểm trong các nguyên tắc này thực sự trở thành nguyên lý của nghề Tham vấn. Ví dụ, ông nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phải có một người hướng dẫn chuyên nghiệp và gợi ý rằng một người hướng dẫn tốt không thể đưa ra các quyết định cho người khác, những người mà một cách cơ bản phải quyết định điều gì tốt nhất cho anh ta hoặc cô ta. Ông cũng cho rằng một NTV nên thân tình, cởi mở, trung thực và tốt bụng với TC. Điều đó có ý nghĩa quyết định đối với các NTV trong sự nỗ lực giúp đỡ TC phát triển những tiềm năng riêng của họ. Với những tư tưởng nêu trên, Parsons không những xứng đáng với danh hiệu là người sáng lập ra công tác hướng dẫn tư vấn nghề nghiệp mà còn xứng đáng với danh hiệu người sáng lập của tham vấn.
Sau này, mặc dù công tác hướng nghiệp, tư vấn nghề nghiệp trong trường học được phát triển, song nhiều người đã tán thành việc cần có một cách tiếp cận rộng hơn với tham vấn trong trường học. Những người này cho rằng những chuyên gia tư vấn hướng nghiệp không nên chỉ tập trung quan tâm về ngành nghề mà còn nên chú ý đến sự khác biệt lớn trong những nhu cầu về tâm lý và giáo dục của học sinh. Nói cách khác những chuyên gia tư vấn hướng nghiệp phải là những NTV.
Công tác hướng dẫn tư vấn nghề nghiệp tồn tại và phát triển được nhờ sự trợ giúp của các trắc nghiệm về khả năng nhận thức, hứng thú, trí thông minh, nhân cách… Những trắc nghiệm này càng được chuẩn hoá và hoàn thiện, đóng góp một cách tích cực cho tất cả các loại hình thực hành tham vấn. Sự mở rộng phạm vi ảnh hưởng của ngành tâm lý trị liệu cùng với nỗ lực đấu tranh cho những hình thức chữa trị nhân đạo đối với bệnh nhân tâm thần, những bệnh viện điều trị tâm thần được xây dựng khiến cho nhu cầu cần người trợ giúp được đào tạo, chuyên nghiệp cũng gia tăng. Ban đầu, những nhân viên công tác xã hội, những nhà tâm lý trị liệu được đào tạo về những kỹ năng tham vấn để có thể đáp ứng nhu cầu này.
- Tham vấn chính thức ra đời vào những năm 1930 do công của E.G Williamson (1900-1979). Lần đầu tiên trong lịch sử một lý thuyết hoàn chỉnh của tham vấn được đưa ra, phân biệt rõ rệt với thuyết phân tâm học đang thịnh hành thời bấy giờ của Freud.
Cách tiếp cận của Williamson bước đầu đã vượt qua những ý tưởng của Frank Parsons. Mặc dù có nguồn gốc từ công tác hướng nghiệp, tư vấn nghề nhưng hướng tiếp cận này đã được thay đổi và được xem như là một hướng tiếp cận hữu cơ với tham vấn và trị liệu tâm lý. Nét đặc trưng và những nhân tố chính của nó liên quan đến một chuỗi hoạt động 5 bước, bao gồm:
1.Phân tích đánh giá vấn đề và có được hồ sơ về sự tiếp xúc và những trắc nghiệm đối với thân chủ.
2. Tổng hợp, tóm tắt và sắp xếp thông tin để hiểu vấn đề.
3. Chẩn đoán, làm sáng tỏ vấn đề.
4. Tham vấn, trợ giúp cá nhân tìm cách giải quyết
5. Theo dõi, đảm bảo sự theo dõi đích thực, sát xao với TC.
Do hậu quả của chủ nghĩa phát xít, trong những năm 30-40, nhiều nhà triết học, tâm thần học, tâm lý học nhân văn đã chạy từ Châu Âu sang Mỹ và ngay lập tức những tư tưởng của họ đã ảnh hưởng đến tâm lý trị liệu và giáo dục ở đây.
- Từ 1950-2000: Sự ra đời và phát triển của tham vấn hiện đại Những năm 50 của thế kỷ XX Tham vấn hiện đại được ra đời gắn liền với tên tuổi của Carl Rogers, nhà Tâm lý học Mỹ theo trường phải tâm lý học nhân văn. Cuốn sách thứ hai của ông có tựa đề “Thân chủ - Trọng tâm trị liệu” (Client – Centered Therapy) xuất bản năm 1951 để khẳng định “một cách tiếp cận trị liệu mới nhấn mạnh đến các giá trị nhân văn và nhấn mạnh đến sự trắc nghiệm có ý thức của từng cá nhân”{12, 83}.
+ Thập kỷ này cũng in dấu sự phát triển của các thuyết khác trong lĩnh vực tham vấn như Jean Piaget (1896-1980), nhà Tâm lý học Thuỵ Sĩ với những nghiên cứu về sự phát triển của trẻ 1954 cho rằng “trẻ em đạt được những hành vi và kỹ năng riêng biệt ở những giai đoạn phát triển riêng biệt và nhìn nhận các giai đoạn phát triển nhận thức” {27,61}.
+ Khác với học thuyết về nhận thức của J. Piaget, Erick Erickson (1902-1994) với quan niệm “cá nhân có tiềm năng giải quyết các vấn đề riêng của mình” . Erickson chia cuộc sống con người thành hệ thống “8 cơn khủng hoảng tâm lý xã hội đặc trưng cho mỗi lứa tuổi của cuộc đời, mà hậu quả thuận lợi và không thuận lợi, sẽ có tính quyết định đến sự phát triển nảy nở về sau của mỗi người” . Erickson tin rằng “sức mạnh – bản ngã đạt được nhờ giải quyết thành công các đợt khủng hoảng về phát triển”, cơn khủng hoảng 1 là lòng tin cậy hoặc ngờ vực; cơn khủng hoảng 2 là tự trị hoặc hổ thẹn hoặc hoài nghi; cơn khủng hoảng 3 là óc sáng kiến hoặc mặc cảm tội lỗi; cơn khủng hoảng 4 là việc làm hoặc sự kém cỏi; cơn khủng hoảng 5 là bản sắc hoặc lẫn lột vai trò; cơn khủng hoảng 6 là thân mật hoặc cách ly; cơn khủng hoảng 7 là sinh sản hay trì trệ và cơn khủng hoảng 8 là toàn vẹn cá nhân hay thất vọng. Tham vấn chính thức trở thành một ngành khoa học độc lập và một ngành nghề chuyên môn trên thế giới.
+ Tham vấn phát triển mạnh mẽ vào những năm 60 của thế kỷ XX. Bên cạnh 3 hướng tiếp cận chính là tiếp cận Phân tâm (Freud); tiếp cận trực tiếp (Williamson); tiếp cận thân chủ trọng tâm (Rogers), thập kỷ 60 đánh dấu sự ra đời của vô số những cách tiếp cận mới như tiếp cận xúc cảm thuần lý (nhận thức) của Albert Ellis (1961). Tiếp cận hành vi Bandura (1969), Wope (1958) và Krumbeltz (1966); phép trị liệu hiện thực của William Glasser (1961- 1965); Tiếp cận cấu trúc (Gestalt) của Fritz Perls (1969). Tiếp cận ứng xử học của Bern (1964) và tiếp cận hiện sinh của Arbuckle (1968); Frankl (1963), May (1956) và những người khác… Tất cả các hướng tiếp cận tham vấn này đã giúp ích cho sự phát triển rực rỡ của tham vấn trong suốt giai đoạn đó.
+ Những năm 70 ghi dấu ấn sự tiếp tục phát triển của tham vấn trong các lĩnh vực tham vấn sức khoẻ tâm trí cộng đồng, tham vấn học đường, tham vấn cho những người khuyết tật… Sự đào tạo những nhà tham vấn cũng có quy mô hơn, chú trọng đến các kỹ thuật như thấu cảm, lắng nghe đặt câu hỏi, phản hồi… nhằm phát triển một mối quan hệ có hiệu quả giữa nhà tham vấn và thân chủ. Tham vấn đã trở thành một nghề khẳng định được vị trí vững chắc trong xã hội.
- Giai đoạn từ 1980-2000, ngành tham vấn tiếp tục được mở rộng và lớn mạnh trong tất cả các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội. Một trong những thay đổi lớn nhất của tham vấn trong giai đoạn này là tham vấn tập trung vào lĩnh vực văn hoá hay còn gọi là tham vấn xuyên văn hoá (cross-culture counseling).
+ Giai đoạn này nhấn mạnh tầm quan trọng của những nguyên tắc đạo đức, chuyên môn trong tham vấn được đúc kết từ những lĩnh vực khác nhau như cố vấn, giáo dục… Năm 1995 Hiệp hội tham vấn Mỹ ACA (American couseling Association) đã sửa đổi những tiêu chuẩn đạo đức và những tiêu chuẩn hành nghề của tham vấn nhằm làm tăng hiệu quả mối quan hệ trợ giúp giữa người tham vấn và thân chủ, mối quan hệ dựa trên sự thấu cảm, chấp nhận, quan tâm, của người tham vấn đối với từng thân chủ có những đặc trưng về lứa tuổi, giới tính, kinh nghiệm, trình độ văn hoá khác nhau.
+ Hiện nay đang có những quan điểm rất đa dạng bàn về việc nhà tham vấn nên dùng phương pháp tham vấn nào. Trên thế giới đang tồn tài rất nhiều cách tham vấn.
Một số theo quan điểm của phân tâm tìm ra những nguồn gốc từ vô thức, những cơ chế tự vệ do lo hãi, sự chuyển vai tích cực…
Số khác theo phép trị liệu hành vi cảm xúc thuần lý là cho lời khuyên trực tiếp giải thích trực tiếp hành vi của thân chủ do thân chủ xuất phát từ niềm tin phi lý dẫn đến những cảm nghĩ tiêu cực.
Số khác chủ yếu theo phép trị liệu Gestalt nhấn mạnh nhiều đến kinh nghiệm hiện tại của cảm xúc – tư tưởng.
Số khác thì theo trị liệu nhân văn để thân chủ tìm ra cách khám phá và tự giải quyết vấn đề của mình.
Một trong những thay đổi lớn nhất của tham vấn trong giai đoạn hiện nay là tập trung vào lĩnh vực văn hoá hay còn gọi là tham vấn xuyên văn hoá. Các nhà tham vấn hiện nay đều cho rằng sẽ rất khó khăn trong việc giúp đỡ khách hàng nếu nhà tham vấn không nắm được nền tảng văn hoá của khách hàng.
1.2. Lịch sử Tham vấn ở Việt Nam
Tham vấn ở Việt Nam chưa có một lịch sử nghề nghiệp và bề dày như tham vấn trên thế giới, chủ yếu mới chỉ dừng lại ở hình thức tự phát của việc ra đời các dịch vụ tư vấn tình yêu, hôn nhân, gia đình, sức khoẻ sinh sản… trên khía cạnh thực hành và một số bài báo, tác phẩm ít ỏi về lý thuyết.
- Về lý thuyết tham vấn, chúng tôi chỉ tìm kiếm được một số lượng sách báo khá khiêm tốn chủ yếu được dịch của các tác giả nước ngoài đang tồn tại ở phía Bắc. Giới thiệu tổng quát về tham vấn, lịch sử, các kỹ năng tham vấn có tác phẩm “Công tác tham vấn trẻ em, Giới thiệu thực hành” của Kathryn Geldard và David Geldard (Nguyễn Xuân Nghĩa và Lê Lộc dịch, Nxb Đại học Mở – Bán công công thành phố Hồ Chí Minh ); trình bày các kỹ năng tham vấn ứng dụng linh hoạt trong kinh doanh là tác phẩm “Bạn có hấp dẫn không” của TS.Tâm lý học Jesse S.Nirenberg (nhóm ánh Dương biên soạn, Nxb trẻ); cung cấp một quan điểm, một cách tiếp cận hiệu quả trong tham vấn theo trường phái tâm lý học nhân văn với tác phẩm “Tiến hình thành nhân” của nhà TLH lỗi lạc trên thế giới Carl Rogers (Ts.Tâm lý học Tô Thị Ánh và Vũ Trọng Ứng dịch, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh); tài liệu của UNICEF về tập huấn “ Công tác tham vấn trẻ em” cho các giảng viên; tài liệu về các ca tham vấn thành công dùng để tham khảo cho những người thực hành tham vấn cá nhân là tác phẩm “Hãy để lớp trẻ tự lựa chọn hay nghệ thuật yêu thương” của Barry Neil Kaufman (Đoàn Doãn biên dịch, Nxb Thanh niên), “Để có một cuộc hôn nhân hoàn hảo” của TS. Har Vielle Hendrix (Phan Linh Lan và Phan Lưu Ly dịch, Nxb Phụ nữ), “Đoạn kết của cuộc sống lứa đôi” của Ts.Julian Hafner (Nguyễn Thanh Vân, Nxb Phụ nữ).
- Còn các tác giả Việt Nam, những người có công đầu trong việc thực hành và phát triển nghề tham vấn phải kể đến bác sĩ Nguyễn Khắc Viện (lĩnh vực tham vấn trẻ em gia đình); Bác sĩ Đỗ Hồng Ngọc; GS. PTS Lê Diên Hồng, Bùi Đại, Bác sĩ Phan Văn Trường, Ngô Thị Khánh, Nguyễn Văn Kính (lĩnh vực tham vấn HIV/AIDS – Các tài liệu tập huấn).
- Lý thuyết về tham vấn chưa được biên soạn thành hệ thống, giáo trình bài bản như các ngành khoa học khác mà chỉ được đề cập rải rác ở các bài báo, tạp chí (ở phía bắc). Đáng kể đến là bài “Về tâm lý học tư vấn” của TS. Nguyễn Thị Phương Hoa, Việ Dư luận xã hội, Ban TTVHTƯ đăng trên tạp trí Tâm lý học số 2/ 1999 giới thiệu về tâm lý học tư vấn và triển vọng phát triển tâm lý học tư vấn ở nước ta; bài “Quan niệm về tư vấn tâm lý” của PGS.TS. Trần Thị Minh Đức, ĐHKHXH & NV Hà Nội đăng trên tạp trí ĐH&GDCN số 6/2000 đưa ra khái niệm tham vấn tâm lý với tư cách là một ngành khoa học, một nghề chuyên môn; bài "Tư vấn hay tham vấn – Thuật ngữ và cách tiếp cận" của PGS.TS. Trần Thị Minh Đức, ĐHKHXH & NV Hà Nội đăng trên Kỷ yếu hội nghị Tâm lý học, tháng 2/2003 bàn về sự khác nhau của tư vấn và tham vấn và các cách tiếp cận khác nhau khi giúp đỡ thân chủ; bài “Tư vấn tâm lý - Một nhu cầu xã hội cần được đáp ứng” của TS. Vũ Kim Thanh – Khoa Tâm lý – Giáo dục học, ĐHSP Hà Nội về nhu cầu Tư vấn tâm lý, Tạp chí Tâm lý học số 2-2001. Ngoài ra còn có những bài báo giới thiệu phương pháp tham vấn như “Các phản ứng tư vấn cơ bản” của Đỗ Ngọc Khanh CBNC, Viện Tâm lý học, Tạp chí Tâm lý học số 8,9/2002, “Về kỹ năng tìm hiểu trong tham vấn tâm lý trực tiếp” của Mai Thanh Thế, CBNC, Viện Tâm lý học, Tạp chí Tâm lý học số 1/2000; những bài báo hỗ trợ tham vấn chuyên môn như “Một số cảm xúc tiêu cực ở người nhiễm HIV/AIDS và cách thức hỗ trợ” của TS. Trần Thị Minh Đức và cử nhân Tâm lý học Trương Phúc Hưng, Tạp chí Tâm lý học số 6/2000; đánh giá thực trạng tham vấn Việt Nam như “Bàn về hiệu quả của Tư vấn trên báo”, PGS.TS. Trần Thị Minh Đức, Tạp chí Tâm lý học số 7, 2002; “Thực trạng tham vấn ở Việt Nam: Từ lý thuyết đến thực tế”, PGS. TS Trần Thị Minh Đức, Tạp chí Tâm lý học số 2/2003.
- Về thực hành tham vấn, sự ra đời của các trung tâm, dịch vụ hỗ trợ giúp tâm lý, xã hội tại các thành phố lớn như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh trong khoảng 10 năm lại đây đã góp phần không nhỏ vào việc phát triển nghề tham vấn thực hành. Đó là các trung tâm: Tư vấn tình cảm linh tâm (1088-Hà Nội); Trung tâm tư vấn tâm lý (số 1 Tăng Bạt Hổ Hà Nội); Chương trình “Cửa sổ Tình yêu”. Chuyên mục phát thanh thanh niên, đài tiếng nói Việt Nam; Trung tâm tư vấn tâm lý (số 9 Ngọc Khánh Hà Nội); Trung tâm tư vấn tâm lý giáo dục và Tình yêu – Hôn nhân – gia đình (43 Nguyễn Thông – 93 – Thành phố Hồ Chí Minh); Tư vấn 1088 – Thành phố Hồ Chí Minh và các chuyên mục tư vấn trên báo như Nỗi niềm biết tỏ cùng ai (Báo thế giới phụ nữ); Nỗi niềm ai tỏ (Báo gia đình và xã hội); với các tên như Hạnh Dung (Báo phụ nữ Thành phố Hồ Chí Minh); Tâm giao (Báo phụ nữ thủ đô), Thanh Thảo( Tạp chí kiến thức gia đình)... Tư vấn trực tuyến trên trang Tâm sự bạn trẻ (http://www.tamsubantre.org).
Điểm qua lịch sử phát triển vô cùng khiêm tốn của tham vấn Việt Nam, chúng tôi thấy hoạt động tham vấn một cách chuyên nghiệp ở nước ta còn rất mới mẻ cả về nghiên cứu lý luận và thực tiễn. Trong khi đó nhu cầu đòi hỏi về tham vấn trong xã hội hiện nay là rất lớn,. Hầu như ở bất kỳ lĩnh vực, địa bàn nào, không phân biệt vị trí xã hội cao thấp, nghề nghiệp, giàu nghèo cũng có những cá nhân gặp phải vấn đề xã hội, tâm lý, quan hệ gia đình, bạn bè, công việc. Điều đó đang đặt ra cho chúng ta sự nỗ lực rất nhiều trong nghiên cứu, phát triển tham vấn trên mọi phương diện để đưa ngành tham vấn nước ta thực sự trở thành một ngành khoa học, một nghề chuyên môn đóng góp tích cực cho hạnh phúc của con người và sự phồn vinh xã hội. 

0 nhận xét :

Đăng nhận xét

Cancel Reply

Xem thêm...